Piramitler: Gize’den Louvre’a

Kheops (Khufu) Piramidi. Dış kaplama taşlarının büyük bölümü yüzyıllar içinde sökülmüş, basamaklı çekirdek ortaya çıkmıştır.

Dört bin beş yüz yıllık Gize’den cam ve çelik gökdelenlere: insanlığın tekrar tekrar döndüğü formun hikayesi.


Bölüm 1

Gize: Taştan bir soru

Kheops (Khufu) Piramidi. Dış kaplama taşlarının büyük bölümü yüzyıllar içinde sökülmüş, basamaklı çekirdek ortaya çıkmıştır.
Kheops (Khufu) Piramidi. Dış kaplama taşlarının büyük bölümü yüzyıllar içinde sökülmüş, basamaklı çekirdek ortaya çıkmıştır.

Kheops Piramidi, MÖ 26. yüzyılda, Dördüncü Hanedan firavunu Khufu için inşa edildi. Yapıldığında yaklaşık 146 metre yüksekliğindeydi ve 3800 yılı aşkın bir süre boyunca insan yapımı en yüksek yapı olarak kaldı. Antik Dünyanın Yedi Harikası’ndan bugüne ayakta kalan tek yapıdır.

Hassasiyetin gizemi

Piramidin tabanı neredeyse kusursuz bir karedir; kenarları ana yönlere şaşırtıcı bir doğrulukla hizalanmıştır. Milyonlarca taş bloğun nasıl taşındığı ve yerleştirildiği hâlâ tartışılır. Rampalar, kızaklar, ıslatılmış kum ve Nil’in taşkın kanalları gibi açıklamalar öne sürülmüştür. Son yıllarda bulunan işçi köyleri ve papirüs kayıtları, yapının köleler tarafından değil, organize ve ücretli işçi grupları tarafından inşa edildiğini gösteriyor.

Gize platosu havadan: Kheops, Khafre ve Menkaure piramitleri ile arkada sınırına dayanmış Kahire.
Gize platosu havadan: Kheops, Khafre ve Menkaure piramitleri ile arkada sınırına dayanmış Kahire.

Şehrin kenarında

Havadan bakıldığında en çarpıcı şey, piramitlerin ne kadar yakın olduğudur. Kahire’nin bitmeyen dokusu, çölün sınırında birden durur. Bir yanda bugünün kalabalığı, diğer yanda dört bin yıllık sessizlik.

Gize, “nasıl” sorusuna verilen her cevabın ardından bir “neden” sorusu bırakır. Belki de piramidi bu kadar etkileyici kılan, onu inşa edenlerin bize hiçbir açıklama bırakmamış olmasıdır.


Bölüm 2

Mısır’ın ötesinde

Piramit, insanlığın birbirinden bağımsız olarak defalarca “keşfettiği” bir formdur. Bu benzerlik, Donnelly gibi yazarların ortak bir kayıp uygarlık tezine dayanak yaptığı en popüler argümanlardan biri oldu. Oysa açıklama çok daha sade olabilir: Yükseğe çıkan, sağlam duran ve uzaktan görünen bir yapı yapmak istiyorsanız, en mantıklı form budur.

El Castillo (Kukulkan Tapınağı), Chichén Itzá, Meksika. Gündönümlerinde basamaklarda bir yılanın gölgesi belirir.
El Castillo (Kukulkan Tapınağı), Chichén Itzá, Meksika. Gündönümlerinde basamaklarda bir yılanın gölgesi belirir.

Mezoamerika

Chichén Itzá’daki El Castillo, dört yüzündeki merdivenlerle Maya takviminin bir taş modeli gibidir. İlkbahar ve sonbahar gündönümlerinde, köşelerden düşen gölgeler kuzey merdiveni boyunca kayan bir yılan görüntüsü oluşturur. Teotihuacan’daki Ay Piramidi ise şehrin ana caddesi “Ölüler Yolu”nun bitiş noktasında, arkasındaki dağın siluetini tekrar eder.

Akdeniz ve Atlantik

Roma’daki Cestius Piramidi, MÖ 1. yüzyılda bir Roma yargıcının mezarı olarak yapılmıştır ve Mısır modasının imparatorluk başkentine nasıl ulaştığını gösterir. Yunanistan’daki Elliniko yapısının işlevi hâlâ tartışmalıdır. Tenerife’deki Güímar piramitleri ise Thor Heyerdahl tarafından okyanus ötesi bağlantıların kanıtı olarak sunulmuş, ancak araştırmalar bunların büyük olasılıkla 19. yüzyılda tarım alanlarından toplanan taşlarla yapıldığını göstermiştir.

Aynı form, farklı inançlar, farklı yüzyıllar. Belki de piramit, insan zihninin göğe doğru çizdiği en basit cümledir.


Bölüm 3

Modern piramitler

Modern mimari süslemeyi reddetti, geçmişten kopmayı hedefledi. Ama piramit, bu kopuşa rağmen yeniden ve yeniden ortaya çıktı. Müzede, kumarhanede, gökdelende, ofiste… Form aynı kaldı, anlamı değişti.

Louvre Piramidi, Paris. I. M. Pei, 1989.
Louvre Piramidi, Paris. I. M. Pei, 1989.

Cam piramit

I. M. Pei’nin Louvre için tasarladığı cam piramit, açıldığında büyük tartışma yarattı. Bugün ise Paris’in simgelerinden biri. Burada piramit bir mezar değil, bir giriş: yerin altına inen ziyaretçiyi ışıkla karşılayan şeffaf bir eşik. Eski form, tam tersine bir anlamla yeniden kullanılmış.

Sembol olarak piramit

Las Vegas’taki Luxor, piramidi bir tema parkı dekoruna çevirir; tepesinden göğe yansıtılan ışık huzmesi, antik gizemi neon gösterisine dönüştürür. San Francisco’daki Transamerica ise formu inceltip bir gökdelene uzatır. Kazan’daki Piramida ve Stockport’taki mavi cam piramit, aynı geometrinin şehir ölçeğinde ne kadar farklı okunabileceğini gösterir.

Bratislava’daki Slovak Radyosu binası ise kuralı tersine çevirir: Piramit tepe üstü durur. Belki de modern piramitlerin en dürüstü budur. Formun gücünü bilir ve onunla oynar.

Piramit geri dönmeye devam ediyor, çünkü hâlâ aynı şeyi vaat ediyor: kalıcılık, merkez ve gökle yer arasında bir bağ.