Göbeklitepe’nin Sessizliği

Göbeklitepe’de dairesel yapılar ve T biçimli dikilitaşlar. Fotoğraf: Klaus-Peter Simon, CC BY-SA 3.0.

Şanlıurfa’nın yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusunda, bir tepenin altında, insanlık tarihinin bilinen en eski anıtsal yapılarından biri yatıyor. Göbeklitepe’nin en eski katmanları MÖ 9600 civarına, yani Stonehenge’den ve Mısır piramitlerinden yaklaşık 6000 yıl öncesine tarihleniyor.

Göbeklitepe’de dairesel yapılar ve T biçimli dikilitaşlar. Fotoğraf: Klaus-Peter Simon, CC BY-SA 3.0.
Göbeklitepe’de dairesel yapılar ve T biçimli dikilitaşlar. Fotoğraf: Klaus-Peter Simon, CC BY-SA 3.0.

Avcı-toplayıcıların anıtı

Alanın önemi 1990’ların ortasında, Alman Arkeoloji Enstitüsü’nden Klaus Schmidt’in kazılarıyla anlaşıldı. Burada bulunan büyük dairesel yapılar, yüksekliği beş metreyi aşabilen T biçimli kireçtaşı dikilitaşlarla çevrilidir. Bu yapıları inşa edenler henüz tarıma geçmemiş, ya da geçişin eşiğindeki avcı-toplayıcı topluluklardı. Bu durum, uzun süre kabul gören “önce tarım, sonra tapınak” sıralamasını tersine çevirdi. Belki de insanları bir araya getiren ve yerleşik hayata iten şey, ortak bir inanç ve ritüeldi.

C Yapısı’ndaki 27 numaralı dikilitaş: Bir yaban domuzu kabartması ve üstünde yüksek kabartma olarak işlenmiş bir yırtıcı hayvan. CC0.
C Yapısı’ndaki 27 numaralı dikilitaş: Bir yaban domuzu kabartması ve üstünde yüksek kabartma olarak işlenmiş bir yırtıcı hayvan. CC0.

Taştaki hayvanlar

Dikilitaşların üzerinde tilkiler, yaban domuzları, yılanlar, akbabalar, akrepler ve turnalar işlenmiştir. T biçimli bazı taşların kenarlarında kollar, eller ve kemerler görülür. Bu da onların stilize insan ya da ata figürleri olabileceğini düşündürür. Bu imgelerin bir mitolojiyi, bir ölüm kültünü ya da bir gökyüzü haritasını anlatıp anlatmadığı hâlâ tartışılıyor.

Sessizlik

Göbeklitepe’yi bu kadar etkileyici kılan, bize hiçbir yazılı açıklama bırakmamış olmasıdır. Dikilitaşlar, yazının icadından yaklaşık altı bin yıl önce dikilmiştir. Daha da ilginci, yapılar bir noktada bilinçli olarak toprakla doldurulmuş gibi görünüyor. Bu iddia bugün araştırmacılar arasında tartışmalı olsa da, bir yapının gömülmesi fikri bile başlı başına bir gizem.

2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren Göbeklitepe, bugün Karahantepe ve çevresindeki diğer alanlarla birlikte “Taş Tepeler” adıyla anılan daha geniş bir dünyanın parçası olarak görülüyor. Her yeni kazı sezonu, cevaplardan çok yeni sorular getiriyor. Ve tepe, sessizliğini korumaya devam ediyor.