,

Ebced, Havas ve Vefk: Harfin Sırrı

Merkezdeki dairenin etrafına ışınsal biçimde yerleştirilmiş besmeleler, isimler ve dualardan oluşan bir havas sayfası.

Harflerin sayı değerinden mühürlere, vefk levhalarından yazmalardaki tuhaf figürlere: harf ve sayı mistisizminin kadim dünyası.


Bölüm 1

Ebced: Harflerin sayı değeri

Ebced, Arap alfabesindeki 28 harfe belirli sayı değerleri veren eski bir sistemdir. Adını, harflerin geleneksel sıralamasındaki ilk kelimeden alır: ebced (elif, be, cim, dal). Bu sıralama, Fenike ve İbrani alfabelerinin eski düzenini korur.

Harflerin ebced değerleri: Birler (1–9), onlar (10–90), yüzler (100–900) ve bin.
Harflerin ebced değerleri: Birler (1–9), onlar (10–90), yüzler (100–900) ve bin.

Sekiz kelime, yirmi sekiz harf

Harfler akılda kalsın diye sekiz anlamsız kelimede toplanır: ebced, hevvez, huttî, kelemen, sa’fes, karaşet, sehaz, dazığ. İlk dokuz harf birler basamağını (1–9), sonraki dokuz harf onlar basamağını (10–90), sonraki dokuz harf yüzler basamağını (100–900) karşılar; son harf olan gayn ise 1000’dir.

Ebced tablosu ve sekiz kelimelik dizilim.
Ebced tablosu ve sekiz kelimelik dizilim.

Tarih düşürmek

Osmanlı edebiyatında ebcedin en zarif kullanımı “tarih düşürme”dir. Bir çeşme, cami ya da doğum için yazılan beytin son mısraındaki harflerin toplamı, olayın hicri yılını verir. Kitabelere bakan biri, şiiri okurken aynı anda bir tarihi de okumuş olur. Bu, dil ile matematiğin aynı satırda buluştuğu nadir sanatlardan biridir.

Ebced, havas ilminde de temel araçtır. İsimlerin sayı değerleri hesaplanır, vefk denilen sayı karelerine yerleştirilir ve bunlara çeşitli anlamlar yüklenir. Bu arşivde ebcedi bir inanç sistemi olarak değil, harfe, sayıya ve anlama dair kadim bir düşünme biçimi olarak inceliyorum.


Bölüm 2

Havas ilmi

“Havas”, Arapça’da “özellikler” anlamına gelen hassa kelimesinin çoğuludur. Havas ilmi, harflerin, isimlerin, sayıların, ayetlerin ve hatta bitki ve taşların gizli özellikleri olduğu düşüncesine dayanır. Geleneğe göre bu özellikler doğru zamanda ve doğru biçimde kullanıldığında etki gösterir.

Merkezdeki dairenin etrafına ışınsal biçimde yerleştirilmiş besmeleler, isimler ve dualardan oluşan bir havas sayfası.
Merkezdeki dairenin etrafına ışınsal biçimde yerleştirilmiş besmeleler, isimler ve dualardan oluşan bir havas sayfası.

Bûnî ve Şemsü’l-Maârif

Havas literatürünün en çok anılan ismi, 13. yüzyılda yaşadığı kabul edilen Ahmed el-Bûnî’dir. Ona atfedilen Şemsü’l-Maârif, harf ve sayı mistisizmini, vefkleri ve ilahi isimlerin kullanımını ele alan, yüzyıllar boyunca kopyalanıp genişletilmiş bir eserdir. Osmanlı dünyasında da bu metinlerin pek çok tercümesi ve şerhi dolaşmıştır.

Pentagram ve iç içe çokgenlerden oluşan, kenarları yazıyla çevrili bir mühür.
Pentagram ve iç içe çokgenlerden oluşan, kenarları yazıyla çevrili bir mühür.

Mühürler, yıldızlar, daireler

Havas yazmalarında geometrik formlar sıkça karşımıza çıkar. Altı köşeli yıldız, halk arasında “Mühr-i Süleyman” olarak bilinir ve Hz. Süleyman’ın cinlere hükmettiği yüzük efsanesiyle ilişkilendirilir. Beş köşeli yıldız, iç içe daireler ve ışınsal düzenler ise metni hem korunan hem de koruyan bir alana dönüştürür.

Mühr-i Süleyman formunda, köşelerine kelime-i tevhidin parçaları yerleştirilmiş, merkezi spiral yazıyla dolu bir tasarım.
Mühr-i Süleyman formunda, köşelerine kelime-i tevhidin parçaları yerleştirilmiş, merkezi spiral yazıyla dolu bir tasarım.

Bu sayfalara bir inanç nesnesi olarak değil, bir görsel kültür belgesi olarak bakıyorum. Yazı, geometri ve anlam burada iç içe geçer. Okunmak kadar bakılmak için de yapılmış metinlerdir.


Bölüm 3

Vefk levhaları

Sayı kareleri, harf değerleri ve koruma gelenekleri.


Bölüm 4

Yazmalardaki figürler

Havas metinleri çoğunlukla yazı, sayı ve geometriden oluşur. Ancak bazı yazmalarda, sayfaların arasında beklenmedik figürler belirir: hayvan başlı insanlar, kanatlı varlıklar, gövdesi sayılarla kaplı devler. Bu figürler genellikle ruhani varlıkları ya da cinleri temsil ettiği düşünülen tasvirlerdir.

Elinde asa ve kaplumbağa tutan, omzunda boğa başı taşıyan bir figür. Üstte ve altta Osmanlı Türkçesi açıklamalar.
Elinde asa ve kaplumbağa tutan, omzunda boğa başı taşıyan bir figür. Üstte ve altta Osmanlı Türkçesi açıklamalar.

Bu tür resimlerin bir kısmı, gezegenlerin ve günlerin hâkimi sayılan varlıkları gösterir. Ortaçağ İslam dünyasında astroloji ve havas iç içeydi; her gezegene bir melek, bir cin, bir renk, bir gün ve bir maden atfedilirdi. Figürlerin ellerindeki nesneler, bu karşılıkların sembolleridir.

Sayıyla kaplı bedenler

Bazı figürlerin bedenleri sayı kareleriyle (vefklerle) ve harflerle doludur. Burada çizim ile tılsım arasındaki sınır kaybolur; figür hem bir temsil hem de kendi başına bir “metin” olur. Bacakların üzerindeki ızgaralar, hesaplanmış ebced değerlerini taşır.

Aynı geleneğe ait üç kesit: kara bir kedi, gövdesi tabloya dönüşmüş bir figür ve dairesel bir yazıyla çevrili ayakta bir insan.
Aynı geleneğe ait üç kesit: kara bir kedi, gövdesi tabloya dönüşmüş bir figür ve dairesel bir yazıyla çevrili ayakta bir insan.
Kanatlı ve taçlı üç figür. Sayfanın üzerindeki çarpı işareti, metnin sonraki bir okuyucu tarafından “iptal edildiğini” düşündürüyor.
Kanatlı ve taçlı üç figür. Sayfanın üzerindeki çarpı işareti, metnin sonraki bir okuyucu tarafından “iptal edildiğini” düşündürüyor.

Bu sayfalarla karşılaştığımda en çok merak ettiğim şey, onları kimin çizdiği. Çoğu imzasız, tarihsiz ve elden ele kopyalanmış. Belki de asıl gizem, figürlerin kendisinden çok, onları yüzyıllarca saklayan ellerde.